Średniowieczny klasztor minorytów w Lewoczy

Życie miejskie w średniowieczu obejmowało nie tylko mury, rynki, ratusze, kamienice z ich warsztatami rzemieślniczymi, ale także duchowy i społeczny wymiar życia miejskiego, opiekę duszpasterską i opiekę nad mniej szczęśliwymi, biedniejszymi. Formy tej pomocy i wsparcia były różne. Jednym z najbardziej znanych było zakładanie klasztorów mendykanckich. Średniowieczna Lewocza nie była pod tym względem wyjątkiem. Istnieje tak zwany Stary Klasztor Minorytów, którego lokalizacja i pierwotna funkcja odpowiadały temu celowi. Nasze muzeum z przyjemnością oferuje wgląd w przestrzenie, w których toczyło się życie średniowiecznych mnichów.

Stary Klasztor Minorytów w Lewoczy (Kláštorská 38) jest jednym z najważniejszych i najstarszych budynków w mieście i jednym z najlepiej zachowanych gotyckich budynków klasztornych na Słowacji. Franciszka Konwentualnego (Ordo Fratrum Minorum Conventualium - OFMConv) - znanego na Słowacji jako "Minoryci", łagodniejszej gałęzi zakonu franciszkańskiego. Gałąź ta miała specjalną Prowincję Matki Bożej na Węgrzech, założoną już w 1239 roku. Nie wiadomo, kiedy dokładnie minoryci przybyli do Lewoczy. Najstarsza zachowana pośrednia pisemna wzmianka o obecności tego klasztoru na Spiszu pochodzi z 1272 roku. Początki klasztoru są z pewnością związane z okresem szybkiego rozwoju miasta Lewocza, który umiejscawiamy w drugiej połowie XIII wieku. Od czasów założyciela, św. Franciszka z Asyżu, charakterystyczne dla duchowości franciszkańskiej było to, że bracia poświęcali się najbiedniejszym z biednych, zwłaszcza w miastach, czyli biedocie miejskiej. Następnie dostosowali swoje osady, klasztory, do tej podstawowej cechy. Zakładali je głównie w rozwiniętych miastach, gdzie koncentrowała się również populacja biedniejszych klas, właśnie wśród miejskiej biedoty, na peryferiach, przy murach. W ten sposób należy również postrzegać średniowieczny klasztor w Lewoczy i jego lokalizację w pobliżu zachodnich murów starego miasta. Niedawne wykopaliska archeologiczne w ambicie klasztoru w Lewoczy potwierdzają, że jego zachodnia część była prawdopodobnie bezpośrednio połączona z najstarszymi fortyfikacjami miejskimi.

Lewocza z pewnością istniała już w 1249 roku i nie była nawet zwykłą wioską. Wkrótce staje się siedzibą prowincji Sasów Spiskich, a w zbiorowym przywileju króla Stefana V z 1271 r. zostaje oficjalnie nazwana miastem (civitas). Członkowie zakonu franciszkanów mendykantów nie mogli ominąć tak perspektywicznie rozwijającej się aglomeracji. Przyciągał ich proces miastotwórczy, koncentracja miejskiej biedy oraz rozwinięty i funkcjonujący już wówczas samorząd miejski. Z pewnością osiedlili się tam kilkadziesiąt lat po jego założeniu, gdy tylko urbanizacja powstającego ośrodka miejskiego i ustabilizowanie się jego warunków ekonomicznych na to pozwoliły. Wydaje się, że nastąpiło to nie później niż w latach sześćdziesiątych XIII wieku.

Nie wiadomo, w jakiej formie klasztor minorytów w Lewoczy istniał w swoich początkach. NNa miejscu dzisiejszego klasztoru możemy założyć starszy - z pewnością mniejszy - budynek klasztorny - dormitorium (sypialnia) z refektarzem (jadalnią) i mniejszym murowanym budynkiem sakralnym, którego rdzeń stanowi dziś kapitularz. Klasztor został przebudowany i powiększony na początku XIV wieku, o czym świadczy pośrednia wzmianka w tak zwanej Kronice Lányi. Autor wyjaśnia, że klasztor minorytów został "zbudowany i powiększony w 1308 r. przez niejakiego Ladislava Danka na cześć św. Władysława". Ów Dank, jak błędnie odczytał to imię Lányi, był zamieszany w sprawę zabójstwa Fridricha, syna Arnolda ze Spiskiego Hrhova, który został zabity przez Kokosza z rodu panów Wielkiej Łomnicy (Berzeviczy). Za okazaną skruchę, zgodnie z decyzją sądu arbitrażowego z 1307 r., Kokosz miał wybudować sześć klasztorów. Niejaki Herman Lank, którego imię w kronice Lányiego jest błędnie podane jako Dank, miał uczestniczyć w jego pokucie.

W połowie XIV wieku rozpoczęto budowę kościoła klasztornego św. Władysława, który do dziś jest postrzegany jako znaczący budynek w zachodniej części miasta. Budowa klasztoru była kontynuowana z ambitem - krużgankiem. Na północ od najstarszego kościoła klasztornego wybudowano nowy refektarz (dzisiejsza sala przyjęć). Według najnowszych wykopalisk archeologicznych miał on drewnianą podłogę. Nowe dormitorium znajdowało się najwyraźniej na piętrze nad refektarzem. Wnioskujemy tak na podstawie porównań z innymi klasztorami. Budowa wszystkich tych budynków trwała kilka dekad i mogła zostać ukończona około 1380 roku. Dalsze znaczące zmiany nastąpiły po ukończeniu tych nowych części klasztoru. Starsze dormitorium, czyli pierwotny tymczasowy budynek klasztorny, zostało przekształcone w obecną zakrystię kościoła. Przestrzeń dzielącą kościół i dormitorium zamurowano i zbudowano klatkę schodową, która do dziś prowadzi na poddasze kościoła i na piętro klasztoru. Najstarszy budynek sakralny klasztoru również przeszedł zmiany. Zachodnią część nawy pochłonął nowy ambit, wschodnią przebudowano na kapitularz. Prezbiterium tego kościoła zostało przebudowane i wykorzystane do budowy kaplicy, która została połączona z kapitularzem od wschodu, poza obecnym planem kapitularza.

W późniejszej historii klasztor był kilkakrotnie naprawiany w związku z klęskami żywiołowymi, takimi jak pożar w 1485 roku. Klasztor został odbudowany i wyremontowany przed 1522 rokiem. Następnie, w 1544 r., Minoryci opuścili miasto pod presją zmiany wyznania. Klasztor i kościół zaczęły być wykorzystywane przez lokalną społeczność protestancką, a później ewangelicką. Zmieniło się to w 1691 roku, kiedy jezuici otrzymali budynek klasztoru. Zbudowali oni tutaj słynne gimnazjum i zacny konwikt. Po ich kasacie w 1773 r. klasztor stał się własnością królestwa i do 1913 r. nadal służył potrzebom gimnazjum. W tym czasie na północy, w połączeniu z budynkami klasztornymi, powstał kompleks tzw. gimnazjum państwowego. Okres od 1913 do 1935 r. przyniósł klasztorowi kilka niefortunnych prób, od adaptacji na mieszkania o niskim standardzie po próbę założenia muzeum. W 1935 r. klasztor został odkupiony od państwa przez biskupstwo spiskie i utworzono w nim tzw. małe seminarium - instytucję na poziomie szkoły średniej, która służyła kształceniu kandydatów na studia w regularnym seminarium. Po rozwiązaniu małego seminarium w wyniku reżimu totalitarnego w 1949 r. klasztor został znacjonalizowany. Następnie utworzono tu pomieszczenia dla internatu Liceum Pedagogicznego w Lewoczy. Franciszka z Asyżu, a później przez pewien czas było to samodzielne miejsce pracy Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Katolickiego.

Po wiekach tajemnicy otaczającej klasztor, odwiedzający mają wyjątkową okazję zwiedzić jego wnętrze, refektarz, krużganek i kapitularz.